Rozpad małżeństwa jest wydarzeniem, które zmienia dotychczasowe funkcjonowanie wszystkich członków rodziny. Negatywnie na dziecko wpływa najpierw konflikt przedrozwodowy rodziców, a następnie funkcjonowanie w rodzinie niepełnej. Badania pokazały, że większe problemy przystosowawcze wykazują dzieci z rodzin, w których rodzice często się kłócą i awanturują, a niżeli te, których rodzice zdecydowali się na formalny rozwód. Rodzicom, których emocjonalnie nic nie łączny bliżej jest do nienawiści, w konsekwencji czego dzieci wychowują się w rodzinie, w której często doświadczają złości i wrogości rodziców.

Sytuacja konfliktu rodziców skutkuje utratą przez dziecko poczucia bezpieczeństwa oraz zaniżenia samooceny. Często dziecko ma poczucie bezsilności, gdyż nie ma żadnego wpływu na rozstanie rodziców. Jego poczucie bezradności potęguje konieczność dokonywania wyboru pomiędzy matką i ojcem. Silny stres wywołany napiętą atmosferą w domu może przyczynić się do wystąpienia zaburzeń psychosomatycznych. Konieczność opowiedzenia się po jednej stronie konfliktu może w późniejszym okresie objawiać się u dziecka depresją, stanami lękowymi oraz nerwicą.

Rozwodzący się rodzie bardzo często wikłają w swój konflikt dzieci, próbując poprzez manipulację przeciągnąć je na swoją stronę i wzbudzić w nich negatywne emocje do drugiego rodzica. Dzieci wówczas tracą poczucie bezpieczeństwa i odkrywają, że dorośli, którzy byli autorytetami, nie są wiarygodni i w konsekwencji tracą do nich zaufanie. Małżonek, który uważa siebie za osobę pokrzywdzoną z powodu zdrady czy opuszczenia, może zacząć izolować dziecko od swojego partnera – jego zdaniem winnego zaistnienia trudnej sytuacji. Wówczas rodzice mogą zacząć prowadzić walkę o to, czyje będzie dziecko. Wewnętrzne poczucie rozdarcia, brak lojalności, przedmiotowe traktowanie przez rodziców bardzo destruktywnie wpływa na funkcjonowanie dziecka w różnych sferach jego rozwoju.

 

Podstawowe typy rekcji dzieci na sytuację rozwodową

 

  1. Regres w rozwoju wyrażający się trudnością w realizacji zadań przypisanych danej fazie rozwojowej – przy prawidłowych reakcjach rodziców nie trwa zbyt długo, a dotyczy głównie młodszych dzieci.
  2. Nadzwyczajna odporność na stres i umiejętność radzenia sobie ze zmianami w strukturze rodziny, co wyraża się odpornością i zdolnością do kontynuowania rozwoju w sposób względnie niezakłócony. Dotyczy głównie dzieci, których rodzice podjęli skuteczną współpracę rodzicielską.
  3. Liczne zaburzenia w fazie początkowej, opór wobec sytuacji rozwodowej i rodziców, pogorszenie funkcjonowania emocjonalnego i poznawczego. W dłuższej perspektywie powrót do dobrego funkcjonowania, choć z widocznymi skutkami rozwodu – niepewność w relacjach, problemy w zakresie kontroli zachowania, spadek aspiracji życiowych itp.,
  4. Dobra adaptacja w fazie początkowej, a następnie liczne konsekwencje przeżyć związanych z rozwodem widoczne z opóźnieniem. Taki wzór reagowania najczęściej spotykany jest u adolescentów, którzy reagują pozorną dojrzałością, ale w dłuższej perspektywie ponoszą liczne konsekwencje emocjonalne sytuacji.

 

Objawy występujące u dzieci zależne są od ich wieku

 

od 0 do 3 r.ż.

  • Większa płaczliwość.
  • Zmiany dobowego rytmu snu i czuwania.
  • Zmniejszenie apetytu.
  • Spadek wagi.

 

od 3 do 5 r.ż.

Dzieci w tym wieku zwykle żywią nadzieję na szybki powrót rodzica i połączenie rodziny, a także głęboko przeżywają wszelkie napięcia między rodzicami. Dziecko może przypisywać sobie odpowiedzialność za konflikt rodziców „bo byłem niegrzeczny”.

  • Zachowania regresywne (moczenie się, brudzenie majtek, ssanie kciuka, wzmożone przytulanie się).
  • Stany niepokoju i lęku.
  • Problemy z zasypianiem.
  • Zachowania agresywne.
  • Zaniżona samoocena.
  • Gorsze osiągnięcia edukacyjne.

 

od 6 do 8 r.ż.

Emocje przeżywane przez dziecko w tym okresie do przede wszystkim lęk, poczucie zdrady, osamotnienie.

  • Lęk przed utratą drugiego rodzica.
  • Tęsknota za rodzicem, który odszedł.
  • Częste popłakiwanie.
  • Objawy psychosomatyczne (bóle głowy, bóle brzucha).
  • Zaburzenia zachowania.
  • Mniej sukcesów edukacyjnych.
  • Gorsze relacje z rówieśnikami.
  • Symptomy depresyjne.

 

od 9 do 12 r.ż.

U dziecka w tym wieku dominuje poczucie niespełnienia oczekiwań oraz koncentracja złości na drugim opiekunie. Występuje głębokie poczucie straty, żalu i bezradności.

  • Zachowania agresywne wobec rówieśników, nauczycieli, innych osób.
  • Mniej kontaktów z rówieśnikami.
  • Silna złość do rodzica, który opuścił rodzinę.
  • Objawy psychosomatyczne (bóle brzucha, głowy).
  • Trudności ze snem.
  • Problemy emocjonalne.
  • Problemy w nauce.

 

od 13 do 16 r.ż.

Najważniejszą konsekwencją rozwodu w tym wieku może być nieprzystosowanie społeczne, problemy emocjonalne, stany depresyjne.

  • Odwrócenie ról w rodzinie (dziecko staje się opiekunem rodzica, rodzeństwa).
  • Utrata zaufania do bliskich związków z ludźmi.
  • Poczucie chronicznego zmęczenia.
  • Problemy z koncentracją.
  • Problemy z zachowaniem, łamanie norm.
  • Zażywanie substancji psychoaktywnych.
  • Oddalenie się od rodziców na rzecz grupy rówieśniczej

 

Dominika Bem – psycholog, terapeuta dzieci i młodzieży, coach

Źródło:

  1. Błażek, A. Lewandowska-Walter, „Rozwód jako proces. Perspektywa dorosłych i dzieci”. Difin, Warszawa 2017.
  2. Lewicka-Zelent, K. Korona, „Dziecko a rozwód. Bajki dla dzieci rozwodzących się rodziców”. Difin, Warszawa 2015.