Zagadnienie przemocy wobec rówieśników obejmuje szerokie spektrum zachowań, począwszy od przemocy fizycznej i werbalnej poprzez złośliwe plotki, na cyberbullyingu kończąc. Jest to zjawisko stanowiące istotny problem wśród dzieci i młodzieży szkolnej, eksponowany szczególnie po ujawnieniu dramatycznych konsekwencji, jakie ponoszą poszczególne osoby, które w wyniku odczuwanej presji dokonują na przykład prób samobójczych. Należy jednak zauważyć, że obok stosunkowo nielicznych przykładów skrajnych zachowań, które są podejmowane pod wpływem doznawanego cierpienia, istnieje spora grupa osób doświadczająca licznych problemów zdrowotnych i psychospołecznych, które mogą stanowić konsekwencję omawianego zjawiska.

Bullying (zastraszanie, przemoc rówieśnicza, znęcanie się) to zamierzone, powtarzające się akty agresji będące wyrazem przewagi nad ofiarą. Mogą mieć charakter bezpośredni (akty agresji słownej lub fizycznej) lub pośredni, np. relacyjny (pod postacią obmowy, rozpowszechniania plotek, odrzucania czy ignorowania, również za pośrednictwem komunikatorów internetowych – cyberprzemoc).

 

Przemoc szkolna i zastraszanie jest wielopłaszczyznowym, dynamicznym zjawiskiem społecznym i obejmuje całą szkołę jako instytucję.

 

Dane zamieszczane w literaturze światowej wskazują, że około 10-25% dzieci staje się ofiarami przemocy ze strony rówieśników. Badania sugerują istnienie problemu w różnych kulturach, jakkolwiek niektórzy badacze podkreślają znaczenie różnic i konieczność uwzględnienia czynników kulturowych, specyficznych dla danej populacji, aby możliwe było skuteczne planowanie działań zaradczych..

Znęcanie się nad rówieśnikami powoduje, że ofiary tego typu zachowań doznają negatywnych skutków emocjonalnych, przedłużającego się stresu i doświadczają niepożądanych konsekwencji zarówno w czasie trwania przemocy, jak również w przyszłości. Wyniki niektórych badań wskazują, że osoby będące ofiarami przemocy rówieśniczej mają istotnie gorsze samopoczucie fizyczne i psychiczne, a także wykazują obniżenie jakości życia w stosunku do osób, które nie doświadczają tego typu trudności.

Ustalono, że spośród uczniów, którzy stawali się ofiarami przemocy w szkole prawie 25% ujawniało istnienie uczuć smutku i beznadziejności, 10% samotności i niepokoju, a 15% relacjonowało, że w ciągu ostatniego roku poważnie rozważało próbę samobójczą. Co więcej, uczniowie będący ofiarami znęcania się rówieśników, istotnie częściej narzekali na problemy zdrowotne.

Przy tego typu trudnościach mogą również pojawiać się objawy psychosomatyczne. Są to zaburzenia, które polegają na odczuwaniu dolegliwości bólowych, czy innego typu objawów/dyskomfortu, dla których trudno znaleźć przyczynę w somatycznych procesach. W związku z tym, działania zaradcze należy bezwzględnie rozpocząć od oceny podłoża somatycznego, zanim postawiona zostanie diagnoza o udziale podłoża emocjonalnego (w tym wypadku, w postaci przemocy doświadczanej ze strony rówieśników).

U pewnej grupy osób mogą pojawiać się tendencje do samookaleczania,  stanowiącego próbę wyładowania przeżywanych emocji. Pojawiają się również doniesienia sugerujące związek pomiędzy byciem ofiarą przemocy rówieśników a późniejszymi zachowaniami agresywnymi i przestępczymi..

Pracownicy szkoły powinni uczestniczyć w szkoleniach dotyczących rozwiązywania konfliktów i metod interwencji w przypadkach przemocy rówieśniczej, a szkoły wdrażać specjalną politykę zmierzającą do zwalczania przemocy. Konieczne jest natychmiastowe i nieodwołalne wyciąganie konsekwencji wobec uczniów, którzy byli sprawcami przemocy. Zdecydowana postawa dorosłych jest sygnałem dla dzieci, że zachowania takie nie będą tolerowane. W przeciwnym razie sprawcy czują się bezkarni, a ofiary bezradne.

W szkole powinno się stwarzać atmosferę poczucia bezpieczeństwa.  Warunki takie mogą sprzyjać prawidłowemu kształtowaniu kompetencji społecznych, które z kolei mają istotny wpływ na konstruktywne rozwiązania konfliktów oraz podejmowanie pożądanych form komunikacji interpersonalnej. Od skuteczności podejmowanych działań zależeć może wczesne rozpoznanie problemu oraz podjęcie odpowiedniego sposobu postępowania wobec dzieci nim dotkniętych.

Problemy w szkole

Realizacja programów interwencyjnych i profilaktycznych wymaga nie tylko wiedzy, ale również wypracowania określonych postaw i kompetencji. Można do nich zaliczyć:

  • Przejawianie postawy wrażliwości i zrozumienia wobec problemu i nieuleganie tendencji do niedoceniania powagi i nasilenia zjawiska.
  • Dostrzeganie trudności dzieci, np. pod postacią ich dyskryminacji, również tej, która przebiega pod pozorem zabawy.
  • Organizowanie zajęć edukacyjnych na forum klasy, które dotyczą zagadnień przemocy wobec rówieśników oraz powodują wzrost poziomu empatii i solidarności.
  • Zachowanie szczególnej uwagi w razie pojawiających się symptomów zagrożenia.
  • Postępowanie w sposób opanowany i pewny siebie oraz tworzenie obrazu osoby, na której można się oprzeć.
  • Cierpliwe słuchanie i dawanie wiary skargom dziecka.
  • Powiadomienie rodziców, w przypadku podejrzenia zagrożenia przemocą.
  • Powiadomienie grona pedagogicznego oraz władz szkoły o zjawisku przemocy rówieśniczej.
  • W razie potrzeby skontaktowanie się z pedagogiem szkolnym lub zwrócenie się o pomoc do specjalisty w zakresie zdrowia psychicznego (psychologa lub psychiatry).
  • Przeprowadzanie rozmów z dzieckiem, które potwierdzają wspólne, jednoznacznie negatywne stanowisko szkoły wobec zjawiska znęcania się.
  • Dostarczanie dziecku dowodów na kontrolowanie sytuacji przez personel szkoły.
  • Przekazywanie wiedzy na temat zjawiska znęcania się w szkole, mechanizmów, które nim rządzą oraz przedstawienie dziecku praktycznych sposobów radzenia sobie z tą sytuacją.
  • Upewnianie dziecka, że nie ponosi winy za przemoc wobec siebie (na przykład jako konsekwencja odmiennego wyglądu)
  • Natychmiastowe i nieodwołalne wyciąganie konsekwencji wobec uczniów, którzy byli sprawcami zjawiska przemocy rówieśniczej.
  • Wyznaczenie regularnych spotkań dziecka z osobami, które udzielają mu wsparcia oraz systematyczna ocena efektywności podejmowanych działań.

Konieczne jest przyjęcie zasady, że zawsze gdy istnieje podejrzenie stosowania przemocy wobec ucznia należy podjąć interwencję. W każdym przypadku o zdarzeniach muszą być poinformowani rodzice. Przed podjęciem działań wyjaśniających trzeba zapewnićdziecku skuteczną ochronę przed agresorami. Ofiara przemocy powinna mieć zaufanie do dorosłych i oczekiwać od nich efektywnej pomocy. W szkole dziecko i rodzice powinni otrzymać potrzebną pomoc i wsparcie. W  razie potrzeby wskazać należy miejsce, gdzie można uzyskać dodatkowe konsultacje, w tym pomoc specjalisty, który będzie w stanie wdrożyć odpowiedni proces postępowania terapeutycznego, ewentualnie farmakologicznego.

 

 

Justyna Szrajda – psychiatra dzieci i młodzieży
Agata Żaroń – psycholog

Materiały źródłowe:

  1. Kim SK, Kim NS, The role of the pediatrician in youth violence prevention, Korean J Pediatr.2013 Jan; 56 (1):1-7.
  2. Olweus D.: Mobbing fala przemocy w szkole. Jak ja powstrzymać? Jacek Santorski &Co,2007
  3. Sentenac M,Gavin A, Nic Gabhainn S, Molcho M, Due P, Ravens-Sieberer U, Matos MG, Malkowska-Szkutnik A, Gobina I, Vollebergh W, Arnaud C, Godeau E, Peer victimization and subjective health among students reporting disability or chronic illness in 11 Western countries. Eur J Public Health. 2012 Aug 28.