Nieśmiałość jest zjawiskiem dość popularnym, ujawniają ją osoby obojga płci, w różnym wieku, niezależnie od wykształcenia i pozycji społecznej; dotyczy – według rozmaitych szacunków – od 50 do 80%populacji ujawniając się na kontinuum od okazjonalnego onieśmielenia po nieśmiałość chroniczną. Okazuje się jednak, że najpowszechniej występuje u dzieci w wieku szkolnym, częściej u dziewczynek niż u chłopców. Przyjrzyjmy się bliżej temu zjawisku…

Wewnętrzne uwarunkowania nieśmiałości

Gdy nieśmiałość ujawnia się zawsze – w różnych okolicznościach, w stosunku do różnych osób – jest najczęściej stałą właściwością osobowości, w pozostałych przypadkach ma charakter sytuacyjny, dając o sobie znać np. podczas wystąpień publicznych, kontaktu z autorytetem.

Źródła nieśmiałości mogą mieć rozmaity charakter. Do wewnętrznych jej uwarunkowań, oprócz tych związanych z fizjologią układu nerwowego – możemy zaliczyć:

  • Wysokie standardy “Ja idealnego” – oznacza to, że człowiek w swoim wyobrażeniu/ zamierzeniu pragnie być jak najlepszy, perfekcyjny, obawia się popełniania błędów, a nie radząc sobie z porażkami chce ich uniknąć.
  • Uświadamianą znaczną rozbieżność między “Ja realnym” a “Ja idealnym” – człowiek nieśmiały subiektywnie spostrzega, w jakim stopniu i w jakim zakresie jego działalność odbiega od oczekiwań, które ma względem siebie.
  • Niską samoocenę powstającą w wyniku porównania “Ja realnego” z “Ja idealnym” – człowiek dostrzegając efekty swoich działań w odniesieniu do wysokich standardów, jakie sobie wyznacza, zaczyna oceniać siebie negatywnie, i to nie tylko w wybranej sferze (np. sporcie), ale w pozostałych wymiarach, które podlegają samoocenie i kształtują jego spostrzeganie siebie samego (np. praca, nauka, związki, wygląd).
  • Poczucie własnej nieadekwatności do ideałów osobowych – człowieka ma przekonanie o tym, że jego własna aktywność, osiągnięcia są dalekie od tych, które prezentują znaczące dla niego osoby (np. rodzice, nauczyciele, przyjaciele), na których się wzoruje czy też są dla niego atrakcyjne.
  • Wysoki poziom lęku przed ujawnieniem własnej nieadekwatności,  negatywną oceną innych osób, perspektywą dalszego obniżenia samooceny.
  • Poczucie/ przewidywanie zagrożenia osobistego w sytuacjach kontaktów społecznych (np. obawa przed wyśmianiem, obnażeniem niedoskonałości, wykluczeniem z grupy rówieśniczej).

Zewnętrzne uwarunkowania nieśmiałości

Poza czynnikami wewnętrznymi, szczególnie w przypadku dzieci, istotne znaczenie w rozwijaniu i ujawnianiu nieśmiałości mają determinanty społeczne, związane przede wszystkim z ich relacjami ze znaczącymi dorosłymi, w tym przede wszystkim z rodzicami, nauczycielami, trenerami itp. Szczególnie niekorzystne są:

  • zarówno wygórowane, jak i bardzo niskie wymagania stawiane dziecku ze strony rodziców,
  • ograniczenia stawiane dziecku przez dorosłych, które mogą występować w postaci licznych nakazów i zakazów bądź wyręczenia dziecka w codziennych czynnościach,
  • karząca postawa rodziców wywołująca lęk i konflikty wewnętrzne u dziecka,
  • zdezorientowanie dzieci w sferze wymagań i oczekiwaniach rodzicielskich wobec niego.

Nieśmiałość w szkole

Zwłaszcza w przypadku najmłodszych zachowanie nieśmiałe jest formą reagowania obronnego aktualizując się zazwyczaj w sytuacjach, w których istnieje możliwość podlegania ocenie. W funkcjonowaniu dziecka w roli ucznia takich sytuacji jest wiele. Dla przykładu: ekspozycja społeczna i konieczność pozostawania w centrum uwagi (np. recytacja wiersza, wygłaszanie referatu, publiczne przepytywanie, zajęcia sportowe itp.); ujawnianie swoich emocji i uczuć (np. niezgody na przemoc w klasie); interakcje z autorytetami (np. z nauczycielem, trenerem, dyrektorem szkoły); okoliczności wymagające asertywności (np. odmowa pożyczenia czegoś; proszenie o pomoc (np. dotycząca wytłumaczenia materiału z lekcji, w której dziecko nie mogło uczestniczyć).

Zwykłe onieśmielenie będące udziałem wielu z nas zazwyczaj nie utrudnia funkcjonowania w istotny sposób, ale już w przypadku nasilenia nieśmiałości  realizowanie ról społecznych wydaje się utrudnione. Stąd też organizowanie sprzyjającego kontekstu rozwoju dziecka oraz cierpliwość dorosłych wydają się niezwykle pomocne. W procesie edukacji i wychowania oraz wyprowadzania dziecka z „izolacji” wynikającej z nieśmiałości istotne jest dostosowanie wymagań do możliwości dziecka (np. odpytywanie w czasie przerwy, z ławki, a nie przy tablicy); dawanie dzieciom możliwości realnego przeżycia sukcesu (tworzenie okazji do prezentowania mocny stron osoby nieśmiałej  – np. zorganizowanie wystawy jej prac plastycznych, wyznaczenie jej do udzielenia pomocy inne osobie w takim zakresie, w którym osoba nieśmiała osiąga najlepsze wyniki); cierpliwość, życzliwość, opanowanie podczas kontaktu z dzieckiem; nagradzanie samodzielności, ale także włączania się w prace dziecka w małych zespołach; dawanie informacji zwrotnych pomocnych w rekonstruowaniu samooceny i budowaniu podstaw pozytywnego poczucia własnej wartości.

Nieśmiałość a fobia społeczna

W przypadku dzieci, którym nieśmiałość uniemożliwia codzienne funkcjonowanie lub znacznie obniża jakość ich życia, oprócz powyższych działań, w które powinna zaangażować się szkoła, konieczne jest udzielenie specjalistycznej pomocy psychologicznej/psychiatrycznej, zwłaszcza że pod postacią nieśmiałości może kryć się fobia społeczna (zespół lęku społecznego).

Oba zjawiska wykazują wiele cech wspólnych, do których należą m.in.: przyspieszenie akcji serca, rumienienie się, pocenie się, trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktu wzrokowego, pauzy w wypowiedziach, unikanie sytuacji społecznych oraz przewidywanie negatywnej oceny innych osób. Klasyczna fobia dotyka jednak około od 3 do 16% populacji, tym samym każda osoba z fobią ujawnia zachowania typowe dla osób nieśmiałych, jednak nie każda osoba nieśmiała ma symptomy fobii społecznej. Osoby nieśmiałe prezentują mniejsze nasilenie unikania i pogorszenia funkcjonowania społecznego, dla fobii zaś charakterystyczny jest wyższy poziom lęku (skrajnie panicznego), nie tylko w sytuacjach realnych, ale przewidywanych/ wyobrażonych.

Zaburzenie to ujawnia się najczęściej w okresie dorastania, a nieleczone może przybrać postać chroniczną, utrudniając młodemu człowiekowi codzienne życie i godząc w prawidłowy rozwój. Bywa, że fobia społeczna współistnieje z depresją czy zaburzeniem polegającym na używaniu substancji psychoaktywnych. Nastrój depresyjny może wynikać m.in. z izolacji społecznej, poczucia samotności i osamotnienia, z kolei używanie substancji staje się sposobem na nabranie odwagi w sytuacjach społecznych.

O ile w przypadku nieśmiałości wskazana jest pomoc terapeutyczna, o tyle w przypadku fobii społecznej – oprócz psychoterapii – konieczna bywa farmakoterapia. W pracy psychologicznej najczęściej stosuje się techniki przełamywania lęku oraz rewidowanie myśli o sobie, innych ludziach i świecie.

Beata Ziółkowska – psycholog

Opracowano na podstawie:

Abbisetti, V. (2005). Jak przezwyciężyć nieśmiałość? Kraków: Wyd. Salwator.

Chavira, D. A Stein, M. B. Malcarne. V. L.( 2002). Scrutinizing the relationship between shyness and social phobia. Journal of Anxiety Disorders, 16(6), 585–598.

Legry, M., Kowalski, R. (2001). Lęk społeczny. Gdańsk: GWP.

Zimbardo, P.G. (2000). Nieśmiałość, co to jest? Jak sobie z nią radzić.  Warszawa: PWN.