Dlaczego dzieci nie chcą jeść?

Pokarm jest dla człowieka źródłem energii koniecznej do podtrzymania funkcji życiowych (np. praca serca, poruszanie się, zabawa), ale równocześnie kompensuje wiele potrzeb wyższego rzędu (np. przyjemnych doznań zmysłowych). Przyjmowanie pokarmu bywa także źródłem poczucia winy, dowodząc utraty kontroli nad własnym zachowaniem, a okoliczności towarzyszące posiłkom (np. zakupy produktów spożywczych, ich przygotowanie, nakrywanie do stołu) mogą także stać się źródłami napięcia i niepokoju. Tak też czasami dzieje się u dzieci…

Kim jest niejadek?

Problemy w sferze karmienia deklarują rodzice 25% dzieci zdrowych i blisko 80% z rozmaitymi zaburzeniami. W potocznym rozumieniu „niejadek” to dziecko, które je niechętnie, mało, nie jest jedzeniem zainteresowane, wybrzydza podczas posiłków. Sytuacja ta budzi niepokój opiekunów i rodzi szereg pytań…

Niepokoje te często są nieuzasadnione, czy też nie w pełni uzasadnione. Podczas gdy małe dzieci bardzo intensywnie rosną potrajając swą masę urodzeniową, to po pierwszym roku życia, wraz z nabyciem funkcji samodzielnego poruszania się, są w mniejszym stopniu zainteresowane pokarmem. Intensywna aktywność, trenowanie chodzenia, biegania sprawiają, że dziecko mniej uwagi przywiązuje do jedzenia, ma (przez pewien czas) mniejszy apetyt. Ponadto zmianie ulegają proporcje ciała dziecka, a jego smuklenie rodzice często interpretują jako chudnięcie.

Z kolei w drugim i trzecim roku życia dziecko w sposób normatywny zaczyna akcentować swą niezależność. Jednym obszarów, w którym dokonuje się jej manifestacja jest jedzenie. W im większym stopniu rodzice zaabsorbowani są jedzeniem dziecka, w tym większym stopniu zaczyna ono wykorzystywać je do manipulowania otoczeniem i zyskiwania kontroli (np. „zjem, jeśli potem będziesz się ze mną bawił”; „nie zjem, bo nie kupiłaś mi zabawki”).

„Grymaszenie” podczas jedzenia zapewnia także dziecku uwagę rodzica, której brakuje mu być może w codziennym życiu. Dzięki przedłużaniu jedzenia, wybrzydzaniu itp. rodzic pozostaje przy dziecku rezygnując z innych aktywności, które – w przekonaniu dziecka – „zabierają” mu mamę czy tatę (np. odrabianie lekcji ze starszym rodzeństwem, sprzątanie, praca).

Mniejszy apetyt może być także wynikiem zmian pór roku, a w związku z tym temperatury oraz ilości i form aktywności na świeżym powietrzu. Należy też pamiętać, iż ocena apetytu dziecka może mieć formę subiektywną (tzn. w przekonaniu rodzica dziecko je za mało, podczas gdy porcja zjedzona przez dziecko w pełni je nasyca). Etykieta „niejadka” może być czynnikiem uruchamiającym nieprawidłową postawę dziecka wobec jedzenia w myśl zasady samospełniającego się proroctwa (np. „skoro wszyscy mówią, że jem mało/jestem >>niejadkiem<< – będę się tak zachowywał”).

Zmiana apetytu może mieć także charakter sytuacyjny. Dzieci są zależne od kontekstu, w którym funkcjonują. Tak więc przeprowadzka, pójście do żłobka, przedszkola, pojawienie się nowego członka rodziny czy oczekiwanie na święta, to okoliczności mogące wywołać zmianę w dotychczasowym sposobie funkcjonowania dziecka, w tym niekiedy obniżenie apetytu.

Jakkolwiek zmniejszenie apetytu może mieć charakter przejściowy i normatywny, to bywają sytuacje, w których jest ono wynikiem problemów w zakresie zdrowia fizycznego i/ lub psychicznego dziecka. Zwykle wówczas oprócz odmowy jedzenia, czy nietypowych zachowań jedzeniowych pojawiają się inne objawy w jego funkcjonowaniu psychospołecznym (np. nadmierna lękliwość, przygnębienie, wycofanie z relacji) oraz somatycznym (np. zahamowanie wzrostu, spadek masy ciała).

Zaburzenia karmienia i odżywania u dzieci

Zaburzenia odżywiania są formą nieprawidłowych zachowań zagrażających zdrowiu człowieka. Ich istota polega przede wszystkim na ujawnianiu destrukcyjnych nawyków żywieniowych, co w efekcie godzi w psychospołeczne funkcjonowanie człowieka (np. relacje z bliskimi, grupą rówieśniczą) oraz przyczynia się do znacznego upośledzenia jego zdrowia somatycznego (np. anemia).

Pośród najbardziej znanych zaburzeń odżywiania wskazać można anoreksję i bulimię psychiczną, jednak w przypadku dzieci, a przede wszystkim „niejadków”, należy wziąć pod uwagę wskazane poniżej problematyczne zachowania jedzeniowe.

Neofobia żywieniowa

Neofobia żywieniowa to forma jedzenia wybiórczego polegająca na unikaniu nowych produktów. Jest ona uwarunkowana czynnikami biologicznymi (np. odżywianie w okresie płodowym) i środowiskowymi (np. styl życia). Postawa neofobiczna względem pożywienia wywodzi się prawdopodobnie z czasów, gdy człowiek jako gatunek wszystkożerny unikał zatrucia np. owocami o właściwościach toksycznych, czy zepsutym jedzeniem. Neofobia występuje najczęściej u dzieci między 2 i 6 rokiem życia.

Ilość i jakość niemożliwych do zaakceptowania przez dziecko produktów stanowi o poziomie neofobii, która w skrajnych przypadkach może prowadzić do znacznych niedoborów substancji odżywczych. O ile dość często pojęcia „wybrzydzanie”, „grymaszenie” podczas jedzenia stosuje się w odniesieniu do dzieci neofobicznych, to istnieje ważna między nimi różnica. Te pierwsze – wybredne – odmawiają jedzenia znanych im, a nawet lubianych produktów, natomiast te drugie –neofobiczne – nie chcą jeść produktów/ potraw im nieznanych, ale także i podanych w innej formie niż dotychczas (np. dziecko tolerujące jajko na twardo odmawia jedzenia jajecznicy).

Uważa się, że trend występowania neofobii żywieniowej w zależności od wieku, odpowiada trendowi malejącej wraz z wiekiem częstotliwości zatruć pokarmowych, stąd może ona pełnić funkcję protekcyjną. Ponadto zaobserwowano, że mimo zmniejszenia tendencji do neofobii wraz z wiekiem, liczba produktów nielubianych przez daną osobę nie zmienia się.

Psychogenna utrata łaknienia

Mianem psychogenna utrata łaknienia opisuje się brak apetytu, który –podobnie jak niepohamowany apetyt (w przypadku psychogennego objadania się) – ma podłoże psychiczne, głównie emocjonalne.

W odróżnieniu od anoreksji nie obserwujemy w tym przypadku celowych restrykcji żywieniowych powodowanych m.in. potrzebą modelowania swej sylwetki czy lękiem przed przyrostem masy ciała lub otłuszczeniem. W przypadku psychogennej utraty łaknienia unikanie jedzenia wywołane jest przez silne napięcie emocjonalne związane np. z doświadczaniem trudnej sytuacji czy przewlekłym stresem. W przypadku dzieci mogą one wynikać z doświadczenia zmian w środowisku rozwoju (np. pojawienie się nowego członka rodziny, pójście do żłobka/ przedszkola, przeprowadzka).

Zaburzenie polegające na unikaniu/ograniczaniu jedzenia (ARFID)

Zaburzenie to polega na unikaniu spożywania wybranych pokarmów czy wręcz ich grup. Eliminowanie ich odbywa się na podstawie koloru, konsystencji, smaku, zapachu, nieprzyjemnych emocji, jakie budzą itp. Niekiedy problem ten ustępuje samoistnie, jednak najczęściej, bo w blisko 80% zachorowań, współtowarzysząc innym zaburzeniom (m.in. autyzmowi, zespołowi Aspergera czy niepełnosprawności intelektualnej) może utrzymywać się w adolescencji i dorosłości. Wskaźnikami zaburzenia są: lęk w sytuacjach jedzenia, znaczna utrata masy ciała, czasami zahamowanie wzrostu, niedobory odżywcze.

Najczęściej odmowa jedzenia wynika z awersji sensorycznej (np. niechęć do pokarmów miękkich, chrupiących, zielonych) w stosunku do pokarmu oraz z obawy przed zadławieniem, wymiotami czy bólem. Chorzy mogą doświadczyć dolegliwości ze strony układu pokarmowego w zetknięciu z żywnością przez nich odrzucaną, w postaci nudności, wymiotów lub odruchu wymiotnego, mimo iż nie cierpią na nietolerancje czy alergie pokarmowe. ARFID wymaga suplementacji, czasem żywienia dojelitowego.

Co ważne, w przypadku zaburzeń karmienia i odżywiania konieczna jest współpraca z psychologiem oraz edukacja żywieniowa rodziny.

Profilaktyka zaburzonego jedzenia

Chcąc zapobiegać ujawnianiu czy utrwalaniu nieprawidłowych zachowań jedzeniowych u dzieci, warto stosować się (w miarę możliwości) do następujących zasad.

  • Jedzenie posiłków przy stole, w wygodnej pozycji,
  • Jedzenie wspólnego posiłku rodzinnego przynajmniej raz dziennie,
  • Tworzenie dziecku okazji do kontaktu z jedzeniem podczas zakupów, gotowania, nakrywania do stołu,
  • Dbanie o estetykę posiłków,
  • Przestrzeganie pór posiłków,
  • Przyzwalanie na samodzielne jedzenie dzieci (także rączkami), nawet kosztem poplamienia obrusa itp.,
  • Szanowanie dziecięcych upodobań dotyczących posiłków (np. aby różne produkty nie dotykały się – „nie pobrudziły się”; jedzenie w wybranej przez dziecko kolejności np. najpierw ziemniaki, potem surówka, na końcu mięso, czy wyłącznie na określonym talerzyku),
  • Dawanie dziecku wyboru (np. „chcesz dzisiaj na obiad naleśniki z serem czy rybę z ziemniakami?”),
  • Stopniowe urozmaicanie jadłospisu, przy jednoczesnym promowaniu prostych, lekkostrawnych posiłków,
  • Zachęcanie dziecka od najwcześniejszych momentów życia do próbowania nowych smaków,
  • Wyłączanie wszelkich mediów na czas jedzenia,
  • Akceptowanie wielkości porcji, o którą prosi dziecko; niech samo zdecyduje (stosownie do swego apetytu), ile zje,
  • Ufanie dziecięcej deklaracji sytości (gdy twierdzi że się najadło, pochwal je zamiast narzekać, napominać, przymuszać),
  • Oferowanie nowości kulinarnych, ale nie zbyt wiele na raz,
  • Uczenie dziecka szacunku do jedzenia i wskazywanie związków diety ze zdrowiem i rozwojem organizmu,
  • Zachęcanie dziecko do ruchu (np. na wzmożenie apetytu – rodzinny spacer przed obiadem),
  • Modelowanie u dzieci prawidłowego stosunku do jedzenia („jedz to, co chcesz, aby jadło Twoje dziecko”),
  • Wprowadzanie zmian żywieniowych dotyczących całego środowiska rodzinnego (np. „wszyscy ograniczamy jedzenie słodyczy”),
  • Proponowanie dzieciom jak najwcześniej tych produktów/ potraw, które są dla nich wskazane; opóźnianie inicjacji związanej ze smakowaniem produktów/ potraw niewskazanych.

Ugruntowane w dzieciństwie pozytywnej postawy wobec jedzenia, zdrowia, aktywności fizycznej, bezpieczna, silna więź z opiekunami, kompetencje komunikacyjne mają szansę dać odpór czynnikom ryzyka, jakie będą oddziaływać na nie poza domem (np. pokusa jedzenia typu fast food, słodkich przekąsek, słodkich, gazowanych napojów), w rozmaitych sytuacjach rzeczywistych, a także wirtualnych.

 

Beata Ziółkowska – psycholog

Materiały źródłowe

Bryant-Waugh, R., Micali, N., Eddy, K., Thomas, J. (2018). Development of the Pica, ARFID, and Rumination Disorder Interview, a multi-informant, semi-structured interview of feeding disorders across the lifespan: A pilot study for ages 10-22. International Journal of Eating Disorders, 52(4), 378-387.  

Cooke, L., Wardle, J., Gibson, El.  (2003). Relationship  between  parental  report  of  food  neophobia  and  everyday  food  consumption  in  2–6-year-old  children.  Appetite, 41, 205-206.

Dovey, T. (2008). Food neophobia and ‘picky/fussy’ eating in children: A review.  Appetite, 50, 2-3, 181-193

Jaworski, M., Fabisiak, A. (2017). Psychospołeczne determinanty wyboru żywności. Zeszyty Naukowe, 54,3, 17-29.

Gębarowska, M., https://www.sztukaodzywiania.pl/167-abc-niejadka-czesc-ii-itemid-267/.

Kozioł-Kozakowska,A., Piórecka,B. (2013). Neofobia żywieniowa jej uwarunkowania  i konsekwencje zdrowotne. Standardy medyczne/ pediatria, 1, 1-6.

Tetley, A., Brunstrom, J., & Griffiths, P. (2009). Individual differences in food-cue reactivity. The role of BMI and everyday portion-size selections. Appetite, 52(3), 614–620.

Ziółkowska, B. (2017). Zaburzenie polegające na ograniczaniu/unikaniu przyjmowania pokarmów – rozważania w świetle wyników badań. Pediatria Polska, DOI: 10.1016/j.pepo.2017.06.009