ADHD (ang. attention-deficit hyperactivity disorder), zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to jedno z najczęściej występujących zaburzeń wieku rozwojowego.Objawami mogą być, m.in.: trudności w koncentracji uwagi, nadruchliwość oraz impulsywność. Zaburzenie to częściej rozpoznawane jest u chłopców, u dziewcząt objawy zwykle mniej „rzucają się w oczy”, gdyż obserwować możemy sam deficyt uwagi bez nadpobudliwości psychoruchowej (ADD, attention-deficit disorder).

Wciąż podejmowane są nowe badania nad odkryciem przyczyn, które mogą powodować objawy zaburzenia. Jako, że jest to choroba neurozowojowa do jej bezpośrednich przyczyn zalicza się odmienną ścieżkę rozwoju mózgu. Etiologia zaburzeń nie są dokładnie poznana. Przyjmuje się, że występowanie zaburzeń jest skutkiem oddziaływania czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. Na podłoże genetyczne wskazuje m.in. to, że objawy ADHD często występują także u rodziców i rodzeństwa dziecka z nadpobudliwością psychoruchową. Jednak dziedziczenie wydaje się być bardziej złożone aniżeli za sprawą jednego genu. U osób z ADHD obserwuje się zmiany w funkcjonowaniu i strukturze mózgu, w tym odmienną aktywność obwodów regulujących zachowanie oraz zaburzenia na poziomie neuroprzekaźnictwa, czyli przesyłania sygnałów między komórkami nerwowymi za pomocą substancji chemicznych.

Dzieci z ADHD / ADD są opisywane jako te, co:

  • „nieustannie się wiercą”, „nie mogą usiedzieć w miejscu” i „wszędzie ich pełno”,
  • na lekcjach „bez przerwy” rozmawiają, wtrącają się i przerywają innym,
  • zaczynają kilka czynności i żadnej z nich nie kończą,
  • są chaotyczne i niezorganizowane,
  • działają bez planu,
  • nie potrafią dłuższy czas skupić się na zadaniu,
  • trudno im wytrwać w działaniu wymagającym wysiłku umysłowego,
  • mają trudności z selekcją informacji istotnych i priorytetowaniem zadań,
  • mają kłopot z szacowaniem czasu oraz oceną jego upływu, spóźniają się,
  • popełniają więcej błędów z tzw. „nieuwagi”, przeoczają informacje i szczegóły,
  • nie doczytują lub przeskakują instrukcje zadań,
  • gubią rzeczy,
  • doświadczają urazów fizycznych i innych wypadków,
  • nie potrafią oderwać się od ulubionych zajęć,
  • często funkcjonują poniżej swoich możliwości intelektualnych,
  • mogą mieć problemy w kontaktach rówieśniczych,

z drugiej strony:

  • gdy są zaciekawione, pochłonięte czynnością, mogą wykazać się pełnym skupieniem,
  • mają bogatą wyobraźnię,
  • są kreatywne i potrafią znaleźć różnorodne i oryginalne rozwiązania problemów,
  • są ciekawe nowych rzeczy,
  • są odważne, żwawe i energiczne,
  • wykazują się hartem ducha, poczuciem humoru,
  • potrafią rozpoznawać emocji innych osób i wykazać się inteligencją społeczną,
  • są wrażliwe na piękno.

Ponieważ rozpoznanie ADHD wymaga wykluczenia innych przyczyn objawów wskazana jest diagnoza składającą się z cyklu spotkań, w trakcie których oceny dokona psychiatra dziecięcy oraz psycholog. Cały proces obejmuje m.in. wywiad medyczny/psychiatryczny i psychologiczny, wypełnienie wraz z opiekunami kwestionariuszy diagnostycznych w kierunku ADHD i innych zaburzeń, obserwację i rozmowę z dzieckiem, zebranie opinii i materiałów odnośnie funkcjonowania dziecka (np. opinia ze szkoły, wyniki badań medycznych), analizę zebranych informacji, postawienie rozpoznania w oparciu o kryteria diagnostyczne, przygotowanie pisemnej opinii wraz z zaleceniami (dotyczącymi dalszego postępowania).

W każdym przypadku ADHD powinno być wdrożone leczenie wielokierunkowe. Obejmuje ono psychoedukację, włączenie oddziaływań psychospołecznych, psychoterapię oraz ewentualnie farmakoterapię. Efektywne leczenie wymaga współpracy wielu osób z otoczenia dziecka. Bez zaangażowania szkoły skuteczna pomoc dziecku z ADHD jest praktycznie niemożliwa.

Często podawanie leków pozwala na lepsze funkcjonowanie dziecka oraz może zapobiegać powikłaniom ADHD. Leki nie usuwają jednak przyczyn nadpobudliwości i działają tak długo, jak długo są podawane. Farmakoterapia zawsze powinna być jedynie częścią skojarzonego, wszechstronnego programu terapeutycznego, obejmującego poradnictwo i oddziaływania psychologiczne, behawioralne i edukacyjne.

Doświadczenia kliniczne potwierdzają, że ADHD może powodować długoterminowe negatywne skutki psychospołeczne oraz emocjonalne. Wczesne podjęcie terapii ma kluczowe znaczenie dla otrzymania optymalnej formy pomocy, a w konsekwencji może zapobiec różnym problemom w przyszłości (niepowodzenia edukacyjne, trudności adaptacyjne w pracy, nadużywanie substancji psychoaktywnych, ryzykowne zachowania, depresja i zaburzenia lękowe). Należy podkreślić, iż dostępne są odpowiednie i efektywne metody diagnozowania i leczenia ADHD u dorosłych, co pozwala zaplanować właściwą formę terapii, z uwzględnieniem ewentualnych trudności w pracy zawodowej, czy w codziennym funkcjonowaniu.

 

Małgorzata Piskunowicz – psycholog
Justyna Szrajda – psychiatra dzieci i 
młodzieży